(Trích trong cuốn “Thiền sư và em bé 5 tuổi” của Sư Ông Làng Mai)
Chúng tôi có xu hướng thay đổi lỗi cho những người khác như thể họ với ta không một chút buồn bã với nhau. Ta phải nhìn sâu và đặt câu hỏi là: Chúng ta có cùng mức tăng lên mỗi ngày không? Chúng ta có hạnh phúc mỗi ngày không? Chúng ta có hòa hợp với chính mình và những người khác xung quanh mình không, những người dễ thương và những người không dễ thương?
Những gì người khác nói và làm không nhất thiết phải ảnh hưởng đến ta. Ta vẫn có thể chăm sóc chính mình. Chúng tôi có thể cố gắng hết sức để thực hiện sự giúp đỡ người khác thay vì Phán xét, la nhiệt hay tạo ra chiến tranh xung quanh mình.
Khi tay trái bị thương ta không hề nói là: “ Đồ ngu. Tại sao bạn có thể làm như vậy?”. Chúng tôi chăm sóc tay trái một cách tự nhiên để nó được lành bệnh. Đây là cách mà ta đối phó với những người khác trong gia đình hoặc trong tăng thân ta, những người không mấy dễ thương, có nhiều khó khăn và dễ bị tổn thương. Chúng tôi không nói: “Anh đối xử không dễ thương với tôi, anh phải thay đổi”. Chúng ta phải học cách chăm sóc những người đó như cách chúng ta chăm sóc cho bàn tay trái đang bị thương.
Sở dĩ ta giận dữ một ai đó là do ta không có khả năng tìm thấy được nhiều yếu tố trong người đó không phải là người đó. Chúng tôi không thể tìm thấy người xử lý tập tin mà người đó được truyền lại. Khi hiểu được một cách sâu sắc hơn, ta có thể chấp nhận người đó một cách dễ dàng hơn. Điều này cũng đúng với thân chúng ta. Khi chúng ta thấy được trong ta tất cả những yếu tố đến từ nhiều nguồn khác nhau, như cha mẹ, ông bà tổ tiên và môi trường thì chúng ta sẽ thấy được đa số những phần tính nết móng của chúng ta đến từ những gốc rễ, Yếu tố khác nhau. Chúng tôi có thể thấy rằng: “A, đây là ông nội, ông đang đánh giá bạn mình”. Nếu để tâm đến những hành động tương tác qua lại của ta mà không phán xét, ta sẽ làm phát khởi ý thức chánh niệm, giúp ta hiểu được những suy nghĩ, lời nói, hành động của ta không phải làm một mình ta tạo ra. Tổ đầu tiên của ta tiếp tục biểu hiện trong ta mỗi ngày. Với sự hiểu biết về điều này, chúng tôi có thể tìm cách giải quyết những vấn đề khó khăn giữa người khác để tạo nên sự an lạc.
Tri giác sai
Vì thường bị kẹt trong nhiều hình ảnh đau đớn quá khứ nên chúng tôi dễ dàng xây dựng những tri giác sai sót, dễ phản ứng lại với người khác và tạo ra nhiều đau đớn hơn. Giả sử như ta đang giận dữ một ai đó, đó là ta tin rằng người đó có chủ tâm, cố gắng làm cho ta đau khổ, làm cho cuộc đời ta khốn khổ. Tri giác đưa ra sự dữ dội và phản ứng. Chính sự giận dữ và phản ứng này mang lại nhiều đau đớn hơn cho bản thân và cho tất cả những người có liên quan.
Vì đả kích nhau, họ có thể sử dụng hơi thở khái niệm hoặc thiên hành động để vận hành tỉnh thức và giác giác. Chúng tôi có thể viết ra thở ra để tìm thấy trong ta những nỗi đau khổ và tri giác sai lầm. Trong người kia cũng có những nỗi đau niềm đau và tri giác sai lầm. Có thể họ đã đạt được một tỉnh nào đó nhưng người kia có thể không có vì họ không biết cách nhận diện và xử lý nỗi đau niềm đau để thoát khỏi tình trạng khó khăn. Người đó đau khổ, và người đó làm bản thân cũng như những người chung quanh đau khổ.
Ngay khi nhận được điều này, hãy nhìn người đó bằng một cách khác. Ta đã thấy được nỗi đau khổ của người đó và ta có thể hiểu rằng người đó không biết cách giải quyết nỗi đau của họ. Khi chúng ta có khả năng tìm thấy nỗi đau niềm đau trong người ấy, tìm được trạng thái của người ấy, lòng từ bi trong ta sẽ phát khởi. Khi từ bi phát khởi thì cơn giận được chuyển hóa. Chúng ta không động để trừng phạt bởi vì ta không còn giận dữ nữa.
Đây là sự can thiệp của giác giác. Cảm giác giác mà ta được toàn bộ bởi vì giác giác giúp ta điều chỉnh lại tri giác sai. Khi tri giác sai không còn thì giận dữ, sợ hãi và tuyệt vọng cũng không còn. Ta sẽ phát triển tâm từ bi và thiện chí muốn giúp đỡ.
Khái niệm thực tế (ước muốn của ta) là nền tảng của mọi hành động. Khi có tri giác sai thì cái ước muốn của ta đưa đẩy, ta phản ứng tạo ra nhiều đau đớn hơn. Tuy nhiên nếu có trí tuệ, ước muốn của ta sẽ trở thành thành ước muốn tốt, trở thành thành nguồn tư tưởng thực tốt. Chúng tôi có cảm xúc muốn giúp đỡ mà không phải trừng phạt. Khi động cơ thúc đẩy ta đi về hướng tích cực, ta sẽ thấy khỏe mạnh hơn nhiều cho dù ta chưa làm gì cả. Ta được hưởng lợi từ việc thực hiện tập tin này ngay lập tức. Người kia, người mà ta nghĩ đã gây đau đớn cho ta cũng sẽ ảnh hưởng đến lợi ích sau đó.
Trị liệu quan hệ trong gia đình
Có thể cha ta xem ta như một tài sản quý giá thứ quý của cha, như nhà cửa, tiền bạc, xe hơi. Cha nghĩ ta là con của cha, cha đã làm tất cả thứ cho ta, và cha chỉ muốn ta đi theo con đường mà cha đã vạch ra. Cha không nghĩ ta cũng là một con người như bao người khác có quyền được suy nghĩ, được hành động, được đi theo những gì mà ta tin là chân thiện mỹ. Tại sao lại có những người như thế? Tuy nhiên bên cạnh đó cũng có những người rất khác, rất tâm lý, có khả năng xử lý với mình một rất kính trọng, cho con quyền được tự làm lựa chọn.
Nếu cha đối xử không tốt với ta, có thể là cha ta thiếu may mắn. Nền giáo dục và môi trường của cha không dạy cho cha cách cảm nhận cũng như cách trình bày tình yêu thương và sự hiểu biết. If ta sửa lỗi cho cha, nếu ta muốn trừng phạt cha thì cha ta chỉ đau hơn mà thôi. Ngoài ra không có lợi gì cả. Chúng tôi không thể giúp đỡ bạn bằng cách này. Nếu ta hiểu rằng do cha mình thiếu may mắn thì cái giận của ta đối với cha sẽ tan biến. Ta sẽ thấy cha ta là người cần tình thương của ta mà không phải là hình phạt.
Tất nhiên, ta cũng cần phải giữ cho mình được an toàn. Nếu cha ta làm tổn hại ta vì cảm xúc hoặc hành động thì ta không nên đến gần cha. Tuy nhiên, bỏ trốn cha cũng làm tăng thêm nỗi đau khổ cho cả hai bên. Nếu không thực tập niệm với cha mẹ, chúng ta sẽ tạo ra địa ngục cho nhau.
Hễ khi nào cha mẹ và con cái xung đột, cãi nhau, la thầm thì bao giờ con cái cũng thiệt hại hơn, bởi vì con cái không được nói lại những lời mà cha mẹ đã nói với họ. Cha mẹ có thể đánh con cái nhưng con cái không thể đánh lại cha mẹ. Cha mẹ có thể chăm sóc con cái nhưng con cái không thể chăm sóc cha mẹ. Vì chúng không thể bạo động lại như những gì chúng đã nhận được nên chúng trở nên đau khổ. Những hành động bạo lực mà họ nhận được vẫn còn đó trong họ, và không muốn tìm đường để thoát ra, muốn bạo động quay trở lại. Là một người trẻ, sở dĩ ta không đối xử tốt với bản thân, làm cho bản thân bị thương tổn là do ta không biết cách để cho những bạo động trong ta thoát ra ngoài. Chúng ta là nạn nhân của những hành động bạo lực mà ta đã nhận được từ cha mẹ và xã hội.
Đôi khi cha mẹ chúng ta cũng không đủ khéo léo và sáng suốt để không bạo động với con cái cho dù họ rất muốn thương yêu con cái, muốn làm cho con cái hạnh phúc. Tôi biết có một em thanh niên trẻ đang học ngành y khoa. Cha em là một bác sĩ. Em muốn mình là một người thuộc thế hệ trẻ, hành xử tự do hơn, và em hứa với lòng mình là lớn lên em sẽ không hành xử như cha em. Nhưng khi làm cha, em lại xử lý sợi như cha mình. Em la trút và phê bình con cái mỗi ngày.
Khi làm con, ta nguyện làm ngược lại những gì cha mẹ ta đã làm. Tuy nhiên, khi có con, chúng tôi thường lặp lại tập khí của cha mẹ. Đó là một vòng luẩn quẩn, nối tiếp những nỗi đau khổ trong cuộc sống từ thế hệ này sang thế hệ khác. Chúng ta phải thực hiện tập để chấm dứt vòng luân hồi này, dừng lại các tập khí của mình và không để chúng ảnh hưởng đến mối quan hệ của ta với con cái.
Cả hai thế hệ phải nhận diện những hành vi bạo động đang hủy hoại chúng ta, hủy hoại những người ta thương yêu. Cả hai bên đều phải tìm cách nhìn sâu bởi vì cả hai đều là những nạn nhân. Con cái nghĩ rằng mình là nạn nhân của cha mẹ, và cha mẹ nghĩ rằng cha mẹ là nạn nhân của con cái. Chúng tôi tiếp tục sửa lỗi cho nhau. Chúng tôi không chấp nhận sự thật là bạo động có mặt trong cả hai bên. Vì vậy thay vì xung đột, tranh cãi, la cường nhau, cả hai bên cha mẹ và con cái nên đến với nhau để tìm hòa giải giải quyết. Không phải vì chúng ta đau đớn nên chúng ta sẽ tiếp tục làm cho người kia đau khổ. Bên nào cũng đau nhiều vì cùng những nguyên nhân như nhau. Vì vậy, chúng ta cần những đồng minh chứ không phải kẻ thù. Những nỗi đau khổ trong ta cũng đủ giúp ta biết cách làm thế nào để không lặp lại những lỗi đó nữa. Đức Bụt nói rằng: “Tất cả những gì xảy ra, ta phải quán chiếu sâu sắc vào bản chất của nó”. Một khi hiểu được bản chất của vật thể là ta đang đi trên đường dẫn để giải quyết rồi thoát ra.
Vì vậy hai bên phải đến với nhau, bạn đến với bạn, mẹ đến với con. Chúng ta đồng ý với nhau rằng cả hai bên đều đang đau đớn. Cả hai bên đều có những bạo động, hận thù và phiền não. Thay vì chống lại hay khắc phục lỗi, chúng tôi nên giúp đỡ và thực hiện các bài tập chung với nhau, nếu cần cũng có thể giúp đỡ thầy hoặc tăng cường sự giúp đỡ.
mở rộng trái tim
Tôi biết có một thanh niên trẻ rất giận cha và đã nói: “Con không có liên quan gì với cha cả”. Điều này cũng dễ hiểu. Anh ta nghĩ rằng tất cả những nỗi đau đớn của mình đều là do cha gây nên và anh ta không muốn vui vẻ gì cả. Anh ta muốn cắt hoàn toàn mối liên hệ. Tuy nhiên, dù nhìn sâu anh ta sẽ thấy rằng dù anh ta có giận cha mình đến tận tận khung đi nữa thì người kia vẫn là cha mình, anh là sự kết nối tiếp theo của cha. Ghét cha tức là ghét mình. Không có cách nào khác hơn là chấp nhận cha. If left tim ta nhỏ bé thì ta không thể ấp ủ người kia, vì vậy ta phải có trái tim rộng hơn. Ta có thể làm mọi cách cho trái tim ta rộng rãi để có đủ không gian ấp cha ta.
Nhìn sâu là sự thực tập duy nhất giúp cho trái tim mở rộng đến vô biên, không thể đo lường được. Một trái tim vẫn có thể đo được thì không phải là một trái tim lớn. Có bốn yếu tố để làm nên tình thương chân thật, gọi là tứ vô lượng tâm. Đó là từ (maitrī), bi (karuṇā), hỷ (muditā) và xả (upekṣā). Chúng tôi thực hành tập bốn yếu tố này để biến trái tim ta thành vô lượng. Khi trái thời điểm bắt đầu mở rộng, chúng tôi sẽ có khả năng chứa, chấp nhận bất kỳ loại đau đớn nào. Khi có khả năng ôm ấp nỗi đau niềm đau trong lòng, ta sẽ không còn đau khổ nữa.
Đức Bụt ví trái tim rộng lớn giống như một dòng sông. Nếu có một chút phiền muộn rơi vào ly nước thì ta không thể uống nước đó mà ta phải chuyển nó đi. Nhưng nếu ta giảm bớt bùn đất trong một dòng sông rộng lớn thì ta vẫn có thể sử dụng nước trong dòng sông ấy. Vì dòng sông lớn có khả năng chấp nhận khoảnh bùn mà không ảnh hưởng đến dòng nước.
Khi trái tim ta bé nhỏ, ta không thể chịu được nỗi đau niềm đau làm người khác và xã hội xuống cho ta. Nhưng nếu trái tim rộng hơn thì ta có khả năng ôm ấp nỗi đau niềm đau và ta sẽ không đau. Thực tập tứ vô lượng tâm là giúp cho trái tim ta rộng lớn như dòng sông.